سالنامه روزنامه اعتماد ملی (26-12-1387) به مناسبت سی امین سال انقلاب به 30 موضوع مهم که در هر سال رخ داده پرداخته است و به انتشار سلام هم به عنوان یکی از این رویدادها که در سال 1370 رخ داد اشاره شده است که در این مورد گفتگویی را با من داشته اند که البته پرسشها حذف شده اند.
سلام یک راه و تحول بود
روزنامه سلام به روایت عباس عبدی
سرگه بارسقیان:سلام اولین روزنامه منتقد و مستقل دو دهه اخیر ایران بود که در خرداد 1370 توسط محمد موسوی خوئینی ها و اصحاب لانه(تسخیرکنندگان سفارت آمریکا که با او در ارتباط بودند)از جمله عباس عبدی و ابراهیم اصغرزاده منتشر شد.عبدی دبیر سرویس اقتصادی و عضو شورای سردبیری و پس از مدتی عملا سردبیر سلام بود که در شهریور سال 72 به زندان افتاد و هشت ماه بعد به سلام بازگشت و مدتی بعد تبرئه کامل شد؛گرچه در تابستان 75 یادداشت هایش اجازه انتشار نیافت،اما رقابت های انتخابات هفتم ریاست جمهوری که سلام تریبون خاتمی شده بود فضا را بتدریج باز کرد. پیش از دوم خرداد 76 و سپس پیروزی خاتمی،موتور روزنامه سلام دوباره روشن شد و دو سال بعد با انتشار نامه سعید امامی خاموش شد.
***
با تغییراتی که در ساختار حکومت پس از ارتحال امام در سال 1368 ایجاد شد،معلوم بود که بخش قابل توجهی از نیروهای انقلابی نمی توانند در عرصه قدرت حضوری موثر داشته و فعالیت کنند.من آن زمان در دفتر مطالعات اجتماعی دادستانی به ریاست آیت اله محمد موسوی خوئینی ها چند پژوهش در حوزه جامعه شناسی انجام داده بودم و فعالیت تحقیقاتی می کردم؛با تغییر قانون اساسی ساختار قضایی کشور که سابق بر آن تحت نظر شورایعالی قضایی بود تبدیل به ریاست قوه قضائیه شد و آقای موسوی خوئینی ها هم از دادستانی رفت.روزی در پائیز سال 68 در منزل آقای خوئینی ها رفتم و گفتم با توجه به شرایط کنونی بهترین کاری که می توانید انجام دهید تاسیس یک روزنامه است.در آن زمان 5 روزنامه سراسری بیشتر نبود که اکثر آنها دولتی بودند(کیهان،اطلاعات، جمهوری اسلامی)؛ روزنامه های رسالت و ابرار هم ظزفیتی برای نقد وضع موجود را دارا نبودند. آقای خوئینی ها پیشنهادم را جدی نگرفت،شاید دلیلش این بود که تجربه این کار را نداشت و یا منتظر بود ببیند چه اتفاقی می افتد؟ پس از آن به مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری رفتم که ریاست آن با خوئینی ها بود.در پائیز سال بعد(69)انتخابات مجلس خبرگان رهبری برگزار شد که در آن انتخابات،شورای نگهبان بسیاری از نیروها را قلع و قمع کرد.مجمع روحانیون مبارز در واکنش به این اقدام،بیانیه ای صادر کرد اما هیچ کدام از روزنامه ها حاضر نشدند این بیانیه را چاپ کنند و عملا هم منتشر نشد. اعضای مجمع روحانیون دریافتند که اگر رسانه ای نداشته باشند امکان تاثیرگذاری و حتی رساندن صدایشان به جامعه میسر نیست و یا دشوار خواهد بود.تاسیس روزنامه سلام با چنین استدلالی به خود مجمع روحانیون مبارز برمی گردد.اما آقای خوئینی ها قبول نکرد یا به این نتیجه نرسیده بود که روزنامه ارگان مجمع باشد.آنها گفتند می خواهیم روزنامه راه بیندازیم و آقای موسوی خوئینی ها برای این کار شایسته تر است،پس کار را به او سپردند تا با نیروهایی که می شناسد و با آنها کار می کند،روزنامه را تاسیس کند.
اسم سلام پیشنهاد احمد خمینی بود
اسم روزنامه پیش از اینکه با ما صحبت کنند تعیین شده بود؛گویا احمد آقای خمینی اسم سلام را پیشنهاد داده بود که اسم خوبی هم بود.البته شنیدم که پیشتر هم روزنامه ای به نام سلام منتشر شده بود. آقای موسوی خوئینی ها دوستان و همکارانش را برای راه اندازی روزنامه دعوت کرد،از جمله آنان من بودم که پیشنهاد دادند دبیر سرویس اقتصادی و عضو شورای سردبیری باشم.بعدها با رفتن آقای ابراهیم اصغرزاده،عملا من تنها عضو شورای سردبیری شدم،دبیر سرویس اقتصادی هم بودم تا اینکه آقای مزروعی آمد. در ابتدا اصغرزاده هم دبیر سرویس سیاسی بود،هم عضو شورای سردبیری.مسئولیت سرویس اجتماعی را مدت اندکی هم داشتم و پس از آن آقای ارغنده پور آمد،دبیر سرویس فرهنگی محمد مهدی حیدریان بود،سرویس ورزشی صحابه بود،علمی دکتر حسینی،خارجی وفا تابش،گزارش اکبر اعلمی،حقوقی موسوی لاری،معارف هم رضوی یزدی.نیروهایی که در سلام جمع شده بودند بجز اصغرزاده که مدتی در شورای سردبیری کیهان بود عملا هیچ کدام سابقه کار ژورنالیستی موثری نداشتند. علاوه بر آن سلام اولین روزنامه در آن دوره بود که به شکلی از نقطه صفر تاسیس می شد،بقیه روزنامه ها اکثرا ساختاری قدیمی داشتند،بنابراین تا شکل گیری روزنامه زمان زیادی صرف شد.در حال حاضر اکثر نهاده ها و نیازهای روزنامه از قبیل کامپیوتر،خبرگزاری،نیروی متخصص روزنامه نگاری وجود دارد،اما آن موقع این امکانات بدین شکل در دسترس نبود؛بسختی و با مقدمات زیاد می شد تلکس و آرشیو عکس بدست آورد.روزنامه سلام از معدود روزنامه هایی است که 13 پیش شماره تا شماره اصلی منتشر کرد.از بهمن 1369 هفته ای یک یا دو پیش شماره منتشر شد تا شماره اول که خرداد 70 روی پیشخوان روزنامه فروشی ها رفت.انتشار 13 پیش شماره برای رفع اشکالات آن بود.بخشی از کادر فنی بخصوص صفحه آرایی را که آن زمان دستی بود،از نیروهای روزنامه کیهان گرفتیم.بقیه نیروها تجربه کار روزنامه نگاری نداشتند. علی رغم این وقتی که سلام تعطیل شد تعداد زیادی نیروی روزنامه نگار کارآمد تحویل جامعه مطبوعاتی کشور داد و سلام پس از کیهان در دوره مصباح زاده،حجم عظیمی از نیروهای متخصص روزنامه نگاری را عرضه کرد و روزنامه هایی که پس از سلام منتشر شدند،عملا در اکثر آنها تعدادی از اعضای این روزنامه نقش مهمی داشتند و فعال بودند.سلام در فضای نیمه بسته آن زمان،محیط نسبتا آزادی داشت و این فرصت را مهیا کرد که جمع قابل توجهی از روزنامه نگاران فعال باشند.البته طی آن سال ها وزارت ارشاد هم در اختیار جناح چپ بود و مجلس سوم هم که اعضای جناح چپ در آن در اکثریت بودند از شکل گیری رسانه های جدید و مستقل استقبال می کردند.علاوه بر آن جامعه هم با تغییرات جدیدی مواجه شده بود.بعد از سال 68 که آقای محسن امین زاده معاون مطبوعاتی وزیر ارشاد(خاتمی)بود،شورای مشاورانی داشت که علاوه بر مدیران کل آن یعنی ستاری آرمین عرب سرخی فرامرزیان ،افراد دیگری مثل مرحوم کیومرث صابری،من آقای خانیکی و در آن بودند. قبل از تاسیس سلام بود،در آن شورا تصمیمی مبنی بر بسط و توسعه مطبوعات به عنوان یک سیاست اجرایی اتخاذ شد.در جلسه بحث شد که بهتر است حالا که آقای هاشمی رئیس جمهور است این سیاست را با ایشان در میان بگذاریم.من مخالفت کردم،گفتم اتخاذ این تصمیم جزو وظایف شماست،آنها اگر مخالف بودند از اجرای آن ممانعت کنند.در آن شورا از اینکه روزنامه های جدید پا به میدان بگذارند استقبال شد که روزنامه سلام هم مورد حمایت قرار گرفت.از اولین مسائلی که مطرح شد این بود که روزنامه صبح منتشر شود یا عصر. روزنامه های اصلی در آن زمان عصر منتشر می شدند.روزنامه های صبح فرعی بودند و اهمیت سیاسی مشابه روزنامه های عصر نداشتند.برخی ازاعضای سلام هم می خواستند روزنامه عصر منتشر شود،اما یک مشکل تکنیکی ما را به صبح کشاند.نیروهای فنی سلام از کادر روزنامه های عصر مثل کیهان بودند و نمی توانستند صبح ها در دو جا کار کنند.از آن مهمتر خود تحریریه بود که تمام وقت به کار روزنامه نگاری مشغول نبودند و اکثرا در مراکز دیگری شاغل بودند و می خواستند کار دومشان در روزنامه باشد.عقیده من این بود که شما حتی اگر نیروی تمام وقت هم در اختیار داشته باشد،روزنامه را صبح منتشر کنید،روزنامه های مهم دنیا صبح گاهی است.اما دوستان سلام با اجبار به سمت انتشار روزنامه در صبح رفتند،کمااینکه معتقد بودم روزنامه سلام باید متفاوت از روزنامه های دیگر باشد،چه به لحاظ شکل ظاهری،چه صفحات،مطالب و زمان انتشار. همچنین بر خلاف روزنامه های دیگر که در صفحه اول خود تیتر زیاد بکار می بردند،در صفحه اول سلام متن زیاد استفاده می شد.صفحات خاصی داشتیم که بعضا هم حساسیت برانگیز بود مثل پیدا و پنهان و یا یادداشت های روزانه."الو سلام" و "نامه های سردبیری" ستون های ویژه و خاصی بود که مورد اقبال واقع شد. به مرور نیروهای آموزش دیده را هم از فارغ التحصیلان روزنامه نگاری جذب کردیم،بر خلاف روزنامه های دیگر که کادرشان را می بستند ما آماده استخدام نیروهای جدید و متخصص بودیم؛اینگونه بود که سلام به یک روزنامه حرفه ای تبدیل شد.در آن سال ها قالب کلی روزنامه به صورت سابق بود،اندازه تغییری نکرد که البته دلیل آن مربوط به چاپ بود. حتی طی آن مدت حاضر نشدند قیمت روزنامه را افزایش دهند و همان 2 تومان ماند،گرچه معتقد بودم اگر 5 تومان هم می شد باز مخاطبان می خریدند.گرچه همشهری به لحاظ فرم و رنگ یک انقلاب در حیات مطبوعات بود،اما سلام هم به لحاظ محتوایی و هم شکلی تحولی بزرگ در روزنامه نگاری کشور پدید آورد. روزنامه به لحاظ سیاسی و ارگانیک ارتباطی با مجمع روحانیون نداشت،نه اینکه اگر ارتباط داشت اشکالی در آن وارد بود،بلکه چون مدیر مسوول آن آقای موسوی خوئینی ها بود که نمی پذیرفت روزنامه ارگان شود؛می گفت وقتی من مسوولیت دارم باید من هم پاسخگو باشد.
سلام فشار پذیر نبود
حضور اعضای روزنامه سلام در مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری مشکلی ایجاد نمی کرد.کار روزنامه و مرکز کاملا از یکدیگر متمایز و متفاوت بود،مرکز تحقیقات استراتژیک کار پژوهشی می کرد.البته این دو کاراز یک جهت هم بی ارتباط با یکدیگر نبود؛یکی از پروژه های مرکز،توسعه سیاسی بود و انتشار روزنامه با آن سبک و سیاق،به منزله گام نهادن عملی در مسیر توسعه سیاسی بود.روزنامه سلام پایلوت عملی پروژه توسعه سیاسی بود؛آبشخور فکری ما هم در هر دو جا یکی بود. البته این به منزله استفاده از خروجی پژوهش های مرکز تحقیقات استراتژیک در سلام نبود.بیشتر به یادداشت ها و خبرهای روزنامه حساس بودند تا فعالیت همزمان ما در روزنامه منتقد دولت و مرکز تحقیقات استراتژیک ریاست جمهوری.بهرحال مراکز پژوهشی استقلال فکری خود را دارند.اگر من در وزارت صنایع شاغل بودم و در روزنامه علیه سیاست های صنعتی مطلب می نوشتم این ایراد وارد بود،اما کار ما در مرکز تداخلی با کار روزنامه ایجاد نمی کرد.البته برای دولت آقای هاشمی مرکز تحقیقات استراتژیک هم چندان مهم نبود.یک بار گزارشی تهیه کردیم که مهم بود و به ریاست جمهوری ارائه شد.چون گزارش مخالف سیاست های دولت بود، آقای هاشمی گفت این گزارش ژورنالیستی است،من هم گفتم اگر اینطور است پس زنده باد ژورنالیسم!بهرحال مجموعه ای از نیروها پس از تحولات سال 68 بیرون مانده بودند و باید جایی مشغول می شدند که آنجا هم مرکز تحقیقات استراتژیک بود. این مرکز بر دولت تاثیرگذار نبود چرا که آنها پروژه توسعه سیاسی که در مرکز تدوین شده بود را یا قبول نداشتند یا بی اعتنا به آن بودند؛ تاثیر مرکز بر جریان فکری کشور بود.البته پس از مدتی حساسیت ها به سلام افزایش یافت؛نیروهای روزنامه مثل آقای تابش که در وزارت نیرو کار مهندسی می کرد با مشکل ادامه فعالیت مواجه شدند. آقای موسوی خوئینی ها را به دادگاه ویژه روحانیت احضار کردند.بخشی از فشارها از جایی وارد می شد که قبلا مخالف ما نبود و حتی حامی هم بود،بالاخص وزارت ارشاد پس از استعفای خاتمی و امین زاده معاون مطبوعاتی. تا اینکه بخاطر انتشار خبر عیادت وزیر اطلاعات وقت از آیت الله منتظری در بیمارستان،من بازداشت شدم؛8 ماه در زندان بودم،بعد من را به یکسال حبس محکوم کردند اما تبرئه شدم.شب هایی که من در زندان بودم آقایان کروبی و خاتمی می آمدند و در روزنامه می نشستند تا برخوردی نشود.تا قبل از آن فشاری به ما وارد نمی شد؛سلام فشار پذیر نبود،اینطور نبود که کسی به خودش جرات دهد و از مدیرمسئول و سردبیر چیزی بخواهد. اما در مقابل یک مرتبه دادگاه احضار می کرد یا بازداشت می کردند.مدیریت روزنامه به شکلی بود که اجازه انتقال فشارها به تحریریه را نمی داد. آقای موسوی اشکالات و تقصیرها را به گردن دیگران نمی انداخت.در بهار سال 75 پنج یادداشت مفصل درباره تحقیق و تفحص از بنیاد مستضعفان نوشتم، آقای موسوی به من گفت دیگر نمی گذارند بنویسید.گزارش سفرم به فرانسه اجازه انتشار نیافت و انتشارش از نیمه راه قطع شد.از اول تیر 75 که شب تولد 40 سالگی من بود از انتشار یادداشت هایم جلوگیری کردند. آقای خوئینی ها گفت حالا که اینطور شده بهتر است روزنامه را ببندیم.گفتم این کار را نکنید،من ننویسم مهم نیست،روزنامه باید به کارش ادامه دهد.در حالیکه در بهار 75 هر روز چند یادداشت منتشر می شد،در تابستان یادداشت های زیادی چاپ نشد.از پائیز بتدریج با پدید آمدن فضای انتخاباتی یادداشت های افراد مجددا چاپ شد تا سال 76 که موتور روزنامه سلام دوباره روشن شد. در تحلیل گفتمانی خاتمی و ناطق نوری در انتخابات ریاست جمهوری هفتم،معیار را روزنامه های سلام و رسالت گرفتم،این دو روزنامه حزبی تر و جریانی تر بودند.روزنامه های دیگر به لحاظ تشكیلاتی و مالی نمی توانستند موضع صریحی اتخاذ كنند،گرچه كیهان و ایران گرایش هایی به ناطق نوری و خاتمی داشتند.اما به لحاظ رسمی و علنی دو روزنامه سلام و رسالت تریبون دو كاندیدای مطرح انتخابات دوم خرداد 76 بودند. نکته مهم و مثبت اینست که سلام پس از دوم خرداد تغییری در خط مشی خود نداد؛ برای نمونه به یادداشتهای خودم ارجاع می دهم که پیش و پس از دوم خرداد 76 تفاوتی نداشت.البته فضا باز شده بود كه تعداد قبال توجهی روزنامه منتشر شود،اما این موجب تغییر مشی سلام نشد.
نقش آقای خوئینی ها بی بدیل بود
گرچه پس از دوم خرداد با انتشار روزنامه های جدید،دیگر تاثیرگذاری سلام در رتبه اول نبود،با این حال واكنش ها به توقیف روزنامه و وقایع 18 تیر نشان داد سلام همچنان ازلحاظ اثرگذاری و جریان سازی دارای رتبه اول بود.انتشار نامه سعید امامی ارزش آن را داشت كه روزنامه بسته شود و می توانم بگویم پس از 9 سال سلام شرافتمندانه توقیف شد. تا قبل از دوم خرداد روزنامه ای به تاثیرگذاری سلام نداشتیم؛تیراژ سلام تا قبل از دوم خرداد در شرایط عادی 70 هزار نسخه بود،این تیراژ در ایام انتخابات به 150 هزار نسخه می رسید.این تیراژ كمتر از كیهان و اطلاعات اما از دیگر روزنامه ها بیشتر بود.تحقیقی كه آن زمان كردیم نشان می داد 50 درصد خوانندگان یادداشت های روزنامه و بیش از 50 درصد خوانندگان ستون الو سلام را می خوانند.هر نسخه روزنامه را هم بطور متوسط 3 نفر می خواندند؛پس ما با حداقل 200 هزار خواننده مواجه بودیم كه 100 هزار نفر آنها یادداشت های روزنامه را می خواندند كه اغلب از نیروهای نخبه و فعال بودند.تحلیلی كه همان زمان درباره روزنامه همشهری انجام شد نشان می داد تنها 4 درصد از خوانندگان سرمقاله های آن روزنامه را می خوانند و این تفاوت تاثیرگذاری بود. گفتمانی كه سلام ایجاد كرد هم بسیار مهم بود،در سرمقاله ها و یادداشت های روزنامه جهت گیری كلی ما تاكید بر حاكمیت قانون،توسعه سیاسی،مشاركت عمومی و...بود. اما تاثیر دو طرفه بود. روزی كه سلام تعطیل شد در جمع همکاران یك سخنرانی كردم و گفتم این فقط سلام نبود كه بر جامعه تاثیر گذاشت،بلكه جامعه هم در ما تاثیرگذار بود.سلام یک راه است،در این راه تاثیرگذاری و تاثیرپذیری متقابل است.در این مساله نقش آقای موسوی خوئینی ها از چند جهت بی بدیل بود؛یكی از جهت سازمان منطقی ذهن او.خوئینی ها شخصیت منطقی دارد كه كمتر تحت تاثیر احساسات قرار می گیرد و اینطور نبود كه بگوید تیتری بزنیم تا دنیا را زیر و رو كند.دیگر اینكه برای روزنامه وقت می گذاشت،چون هم مدیر مسوول بود و هم منابع مالی را تامین می كرد.خوئینی ها منزلش را فروخت تا برای روزنامه تاسیسات بخرد.دیگر اینكه او شخصیت حر و آزاده ای دارد،هرگز تقصیر را گردن كسی نینداخت حتی اگر آن فرد واقعا مقصر بود.برای همه شخصیت قائل بود،من 8 سال با او در سلام كار كردم،یك بار نشد از من بخواهد مطلبی درباره موضوعی بنویسم.او می دانست كه اعضای تحریریه سفارشی نویس نیستند.هیچگاه به اندازه سر سوزنی بین من و ایشان در کار اختلاف پیش نیامد.من مطلبم را می دادم و معتقد بودم او مدیرمسئول است و وظیفه و اختیار دارد كه آن را رد كند.می گفتم آن سطل آشغال بغل دست شماست،اگر خواندید و دیدید مناسب نیست،آن را به سطل آشغال بیندازید.اما هرگز چنین كاری نكرد،اگر درباره مطلب ملاحظه ای داشت،در حاشیه اش می نوشت و آن را بر می گرداند تا اصلاح كنیم.از قول نویسنده چیزی در نوشته اضافه نمی كرد.بین ما اعتماد كامل وجود داشت؛بعضی اتفاقات میزان اعتماد متقابل ما را نشان می داد . آقای خاتمی كه رئیس جمهور شد،آقای هاشمی مركز تحقیقات استراتژیك را زیر نظر مجمع تشخیص مصلحت نظام برد.این كار ایراد داشت و من به آقای موسوی گفتم می خواهم مطلبی در این باره بنویسم. گفت باید سعه صدر به خرج داد،بهرحال آقای هاشمی در انتخابات ریاست جمهوری همراهی كرده و حالا نباید این كار را بهانه نقد او قرار داد.چند روز بعد یكی از نویسندگان سلام در این باره مطلبی نوشت و به آقای خوئینی ها داد.او یادداشت را نخواند و گفت عبدی بخوان و آنگونه كه صلاح است اقدام كن. من كاملا موافق مطلب بودم و اگر آن را برای چاپ می دادم هم آقای خوئینی ها اعتراض نمی كرد.با این حال من زیر دو جمله را خط كشیدم و به ایشان برگرداندم چون او مطلب را به من ارجاع داده بود و اعتماد کرده بود اما من هم می دانستم که نسبت به این دو مورد احتمالا حساس است. آقای خوئینی ها هم آن دو جمله را خط زد.با اینكه دوست داشتم مطلب چاپ شود اما بهرحال آن را علیرغم اعتمادی كه به من كرده بود برگرداندم تا تصمیم بگیرد.وظایف ما تعریف شده بود و همه ملتزم به آن بودند.