چند سال پيش دو خبر را همزمان در روزنامهاي خواندم. خبر اول تصادف دو قطار در يكي از كشورهاي اروپايي بود كه يك كشته و چهار نفرمجروح بر جاي گذاشته بود و خبر دوم تصادف دو موتورسيكلت در ايران بود كه چهار نفر كشته و يك نفر مجروح حاصل اين تصادف بود كه وضع مجروح هم وخيم گذارش شده بود! اين دو خبر به نحوي نمادين تفاوت وضعيت دو محيط اجتماعي را نشان ميداد. اين مطلب را فعلاً داشته باشيد تا به موضوع ديگري اشاره كنم.
هنگامي كه جنبشي اجتماعي و انقلابي در يك جامعه به وجود ميآيد، رشد عناصر زاینده همبستگي و از خودگذشتگي در آن چشمگير خواهد شد و به تعبير ديگر سرمايهي اجتماعي آن جامعه به نحو روشني افزايش پيدا ميكند. درست است كه در چنين فضايي افراد روحيهي ايثار و ازخودگذشتگي و حتي شهادتطلبي پيدا ميكند، ولي اين به معناي آن نيست كه ارزش حيات و جان آدميزاد نزد آنان كم شود، بلكه ارزش آن بالاتر ميرود و ايثار و ازخودگذشتگي هم براي حفظ اين ارزش بالا معنا و مفهوم پيدا ميكند. با اين توضيح كشته شدن بيش از هفتاد نفر و زخمي شدن صدها نفر در شهر پورت سعيد را در يك مسابقهي فوتبال چگونه بايد تفسير و توجيه كرد؟در واقع طرفين چنان به يكديگر ضربه ميزدهاند كه جز قتل یکدیگر قصد ديگري نداشتهاند وگرنه ممكن نيست در يك درگيري عادي نسبت كشتهها به زخميها يك به پنج باشد، حتي در جنگها هم که با هدف کشتن، علیه یکدیگر تیراندازی و بمباران میکنند، تعداد كشتهها به نسبت زخميها اينقدر بالا نيست. اين تعداد كشته براي يك موضوع فرعي و سرگرمكننده، فقط ميتواند ناشي از پايين بودن ارزش زندگي در يك جامعه باشد. انساني كه براي جان و زندگي خودش ارزش و اهميتي قائل باشد، هرگز حاضر نميشود آن را در مواجهه با چنين مسألهي كماهميت و بي ارزشي به خطر بياندازد و طبعاً حيات و زندگي ديگران نيز نزد او باارزشتر از آن است كه به اين دليل ساده آن را تهديد كند. روشن است كه از اين بيارزشي جان و زندگي ميتوان نتيجه گرفت كه عمق جنبش اجتماعي يك سال اخير در مصر چهقدر بود است. مگر آن که ثابت شود کل جریان دسیسه از پیش طراحی شده بوده است.
برگرديم به مورد ايران. دو نمونهاي كه اخيراً مشاهده شده است، به خوبي گوياي وضعيت نازل ارزش زندگي و بيتوجهي به جان آدمي است. اولين مورد به گروگان گرفتن شهروندان ايراني در سوريه از سوي مخالفان رژيم اسد است. با توجه به وضعيت دو شهر حماة و حمص و حضور چشمگير مخالفان اسد در آنجا و با توجه به روابط ايران و سوريه و موضع رسمي ايران نسبت به حوادث آنجا و همچنين با در نظر داشتن اظهارات متعددي كه از سوي مخالفان، عليه ايران انجام ميشد و فيلمهايي كه در اين زمينه منتشر شده بود، دولت ايران وظيفه داشت كه براي حفظ جان شهروندانش كه در يكي از نيروگاههاي برق آنجا كار ميكردند، تدابير لازم را بيانديشد يا در غيراين صورت آنان را تا آرام شدن اوضاع در آن منطقه، به جای امنی منتقل كند. ولي به هر دليل اين كار انجام نشد و فرض كنيم كه تقصيري متوجه كسي نبود و فقط در حد قصور بوده است. در اين صورت بايد دولت ايران نسبت به عبور زميني زائران ايراني از شمال سوريه حساسيت لازم را نشان ميداد يا امنيت اين عبور را صددرصد تضمين ميكرد و يا شهروندان را از انجام آن منع ميكرد. بنابراين گروگان گرفته شدن 11 تن از شهروندان ايراني را ديگر نميتوان ناشي از قصور دانست، بلكه بايد آن را تقصير تلقي كرد. ولي آنچه مايهي تأسف است ادامهي اين برنامه و گروگان گرفته شدن 11 نفر بعدي است كه مسئوليت آن بالاتر از مسئوليتي است كه متوجه تقصير است. روشن است كه اين حد از تقصير فقط ميتواند ناشي از بياهميتي و بيارزشي جان و زندگي افراد تلقي شود. نه فقط از جانب كساني كه وظيفه داشتند اين گونه سفرها را ممنوع كنند، بلكه اين اشكال متوجه مسافران نيز هست. اگر مردم براي جان و زندگي خود و دیگران ارزش درخوري قائل بودند، پس از گروگان گرفته شدن اولين گروه از مسافران سوريه، قطعاً عازم چنين سفري نميشدند و عجيبتر اينكه شركت مسافربري و رانندگان چرا پذيرفتهاند كه به اين سفر بروند؟ جالبتر از آن اينكه تاكنون نديدهام يك نفر يا يك روزنامه يا حتي يك نماينده در اين مورد اعتراضي كند و مسئولي را مورد سؤال و خطاب قرار دهد. تنها دليل اين امر، بياهميتي موضوع يعني جان آدميزاد است.
شايد بگوييم كه اينها هنوز زنده هستند و زندگي آنان تمام نشده است، بنابراين من نمونهي وحشتناك ديگري را بيان ميكنم. چندي پيش فيلمي منتشر شد كه وضعيت موتورسواران را در تونل توحيد نشان ميدهد. از آنجا كه موتورسواران از هواي داخل تونل استنشاق ميكنند و ظاهراً هوای تونل به كلي ناسالم و فاقد اکسیژن است، كنترل خود بر موتور را از دست ميدهند و گويي كه بيهوش ميشوند و شايد هم ميميرند (مرگ خاموش ناشي از استنشاق دياكسيدكربن) و روي موتور به زمين ميافتند يا با سرعت زياد موتور را به ديوارهي تونل يا ساير خودروها ميزنند و نتيجه نيز معلوم است. فيلم از حدود 8 تا 10 مورد از اين اتفاق را نشان ميدهد، بدون آنكه تاكنون هيچ اعتراض يا اقدام جدي براي جلوگيري از اين وضع انجام شود و حتي كساني مثل ما كه به طور معمول پيگير اخبار و مسائل هستيم هم از آن بياطلاع بوديم. تاكنون نشنيدهام كه افراد ذينفع مثل موتورسواران يا بازماندگان آنان يا خودروهايي كه به اين دليل موتور با آنان تصادف كرده باشد، از مديريت تونل يا سازندهي آن يا هر كس ديگر شكايت و ادعاي خسارت و یا رسيدگي كيفري كرده باشند. اگر حتي يك مورد از اين نمونهها در جامعهاي رخ ميداد كه زندگي انسان ارزشمند بود، افراد ذينفع همچون مطبوعات، رسانهها، نهادهاي مدني فعال، نمايندگان مجلس، حقوقدانان و وكلا و ... همگي فريادشان بلند ميشد و تا رسيدن به حداقلي از نتايج ساكت نميشدند. با اين وجود اگر كسي از ما بپرسد در جامعهي شما زندگي كيلويي چند است؟ آيا چهارراهي، ميداني يا ساختماني در ايران هست كه بورس ارزش زندگي باشد؟ يا فقط ارز و سكه بورس دارند و با بالا و پايين رفتن آنها قلبهاي بسياري به تپش ميافتد؟ چهارراه استانبول بورس زندگي كجاست؟
برای انتشار در روزنامه اعتماد 17-11-1390
ساختار اقتصادي در كشورهاي توسعهيافته تحولات گستردهاي را طي كرده است. در گذشتههاي دور، پايهي اين ساختار، كشاورزي بود، بعدها تجارت و سپس صنعت و در مراحل پيشرفتهتر، بخش خدمات پايهي اصلي آن شدند و امروز اطلاعات، علم و دانايي، ركن اصلي اين اقتصاد است. به همين دليل ميگويند اقتصاد امروز «داناييمحور» است. در اين ساختار اقتصادي، بيشترين بازدهي سرمايه در توليد دانش و اطلاعات است. بهرهوري نيروي كار و سرمايه در اين بخش از اقتصاد بسيار بالا است. قدرت، بيش از آنكه متأثر از توپ و موشك و بمب هستهاي باشد، معادل دانايي و دانش است. داشتن علم و دانايي به معناي آن نيست كه صاحب آن لزوماً تصميمات اخلاقي و به نفع مردم خواهد گرفت، چرا كه از قديم گفتهاند «چو دزد با چراغ آيد، گزيدهتر برد كالا». ولي به اين هم بايد توجه كرد كه بدون دانش و دانايي هم نميتوان تصميمي اخلاقي، درست و به نفع مردم و حتي به نفع خود اتخاذ كرد. اين طور كه از جامعه ما پيداست در دشمني با دانش و توليد اطلاعات، تفاوت چنداني ميان برخي از حكومتكنندگان و برخي از اپوزيسيون که حتی در ایالات متحده زندگی کنند، وجود ندارد. اگر در داخل كشور عدهاي ميكوشند كه نظرسنجي را نظرسازي معرفي كنند، در آن طرف آب هم كساني هستند كه انجام نظرسنجي براي حكومت، حتي با قيمتهاي اندك را نوعي رانتخواري معرفي ميكنند و اينجا است كه دو طرف ماجرا در اين نقطه به وحدت ميرسند و هر دو عليه توليد دانش همدست ميشوند و هر كدام شبهدانش خود را توليد ميكنند. يك طرف ماجرا با تكيه بر نظرات معدود افرادي كه در فضاي مجازي هستند، براي خود دانش مجازي ميآفرينند و طرف ديگر هم با نظرسنجيهاي غيرمعتبر و بيپايه كه سوگيري آن براي يك دانشجوي مبتدي هم روشن است، اقدام به ايجاد دانش تقلبي كه همان جهل است، ميكنند. در يكي از اين نظرسنجيها كه از سوي يك مرجع رسمي در حال انجام بود، به طور اتفاقي از يك استاد جامعهشناسي دانشگاه پرسشگري ميكنند و از او سؤالي شبيه به اين را ميپرسند كه به نظر شما كداميك از جناحهاي زير در انتخابات پيروز خواهد شد؟ طرفداران احمدينژاد، طرفداران روحانيت مبارز، طرفداران خاتمي... كه وي ميگويد كه گروه اخير در انتخابات نيستند كه بخواهند پيروز شوند، پس چگونه ميتوانم پاسخ دهم كه پرسشگر هم سعي ميكند يك پاسخي بگيرد و از خود رفعمسئوليت كند. نتیجه این نظر سنجیها چیزی جز جهل خودخواسته نیست.
اينگونه شبهنظرسنجيها، نه تنها به توليد دانش منجر نميشوند، بلكه مصرفكنندگان خود را به انحراف و خطا ميكشاند و از آنجا كه اين افراد در موقعيتهاي مهمي هستند، هزينهي خطا و انحراف در تصميمات آنان از جيب مردم پرداخت خواهد شد. به همين خاطر هم همينجا از طرف خودم و برخي ديگر از فعالان اين حوزهي دانش، اعلام ميكنم كه حاضريم مجاني و بدون اخذ حتي يك ريال وجه به عنوان دستمزد، چندين نظرسنجي را انجام دهيم تا هم حكومت و هم مخالفانش بر پايهي دانش و آگاهي واقعي و نه تقلبي و مجازي تصميم بگيرند. فعلاً به خوبی و بدی این تصمیمات کاری ندارم آنچه مهم است درست و مطابق واقع بودن آنهاست.
متأسفانه در ميان اظهارات دو طرف عرصه سیاست در ایران مواردي ديده ميشود كه حكايت از بياطلاعي مفرط آنان از واقعايت جامعه دارد. از يك سو كساني هستند كه گمان ميكنند با يك دستور تحريم كه بدهند، مردم گوش به فرمان آنان بوده و از اين دستور تبعيت ميكنند و در سوي ديگر كساني هستند كه گمان ميكنند فضاي رفتار جامعه همچنان مثل اوايل دههي 60 است و همهي آحاد جامعه آمادهي انجام انواع و اقسام ايثارها و ازخودگذشتگيها هستند و فقط منتظر صدور فرمان ایثار از سوی این افراد هستند. براي اثبات خيال خام گروه اول، يك ماه ديگر بايد صبر كرد تا ديد كه تفاوت چنداني در اوضاع به وجود نخواهد آمد. ولي براي بيدانشي گروه دوم، كافيست كه به اتفاقات هفتهي گذشته رجوع كرد كه چگونه بر اثر يك جملهاي كه از سوي يكي از معتمدين حكومت در خصوص احتمال وقوع قحطي در ماههاي آينده بيان شد، مردم موضوع را جدی گرفتند و احتياط را شرط عقل دانستند و حتی برخلاف منافع خودشان اقدام به خريد كلان مايحتاج خود نمودند و قيمت آنها را بالا بردند و معلوم نیست اگر روزی و روزگاری چنین مشکلی را جدی بگیرند چه رفتاری از خود نشان خواهند داد؟ در حالي كه پس از حملهي نظامي گستردهي عراق به كشور و در آن شرايط كاملاً بحراني، چنين رفتاري حتي به مراتب پايين تر از آن هم ديده نميشد و به قول يكي از دوستان كافي بود جنازهي چند شهيد را از چهارراه گلوبندك به سوي بهشتزهرا تشييع كنند و ده كاميون خالي هم پشت آنها راه بيفتند تا در عرض كمتر از نيم ساعت بدون هيچ رسيد يا سؤالي از سوي مردم، همهي كاميونها از هدايا پر شوند.
جهل و ناداني بد است، ولي اگر خودخواسته باشد، بدتر است و دود آن فقط چشمان فرد را نميسوزاند، بلكه همهي مردم را درگير عوارض خود ميكند. يك نمونهي روشن آن نرخ بهره است كه اين روزها بالاخره پس از گذشت شش سال، دولت را مجبور كردند كه برخلاف اصرار اولیهاش با تاخیر بسیار به بدیهیات دانش اقتصادي تمكين كند و نرخ بهره را افزايش دهد. اگر كسي بتواند هزينهي اين سياست غلط را در سالهاي اخير محاسبه كند، معلوم ميشود كه هزينههاي آن براي اقتصاد كشور و مردم، از عوارض تحريمهاي چند سال گذشته بيشتر بوده است.
مشكل واقعي و اولیه ما اين نيست كه در سالهاي گذشته بودجههاي بسيار اندكي را براي توليد دانش و آگاهي در نظر گرفتهايم، مشكل واقعي در اين است كه از همان دانشي هم كه تجربهي بشري توليد كرده استفاده نكردهايم و با چنين رفتاري در اقتصاد «دانشمحور» نميتوانيم جايگاهي درخور شأن مردم ايران به دست آوريم. «دانشمحوري» در جامعهي ما به داشتن القاب دكتر و مهندس خلاصه شده و به همين دليل است كه برخي از صاحبمنصبان به جاي توجه به دانش و افزايش دانش خود، فقط در پي كسب مدرك تقلبي و يدك كشيدن پيشوند دكترا هستند، گويي كه با اضافه شدن اين عنوان به ابتداي اسم آنان، ذهن و فكر و گفتارشان سراسر دانشمندانه ميشود و اين چيزي نيست جز بيدانشي و جهل خودخواسته .
برای انتشار در روزگار 15-11-1390
رادیو فرانسه: آقای عبدی تا این لحظه احزاب اصلاح طلب و بسیاری از فعالان سیاسی و مدنی و همچنین شخصیت هایی چون آقای سید محمد خاتمی گفته اند که در انتخابات شرکت نخواهند کرد و به نوعی صراحتا در آخرین بیانیه ها که از طرف 39 زندانی سیاسی اوین و یا سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی منتشر شده سخن از تحریم انتخابات به میان آمده است. با این اوصاف شما فکر می کنید درصد مشارکت مردم در انتخابات مجلس شورای اسلامی چقدر خواهد بود؟
عباس عبدی: اگر موضوع محوری انتخابات به عنوان عاملی که قرار است باعث جلب مشارکت مردم در انتخابات شود به رقابت اصلاح طلبان و عناصر طرفدار ساخت فعلی ختم شود قاعدتا این نوع دعوت ها و اظهار نظرها موجب ریزش جدی در میزان مشارکت خواهد شد.
اما اگر موضوع انتخابات در عمل چیز دیگری باشد که هیچ ربطی به تقابل اصلاح طلبان و جناح اصولگرا و حکومت نداشته باشد قاعدتا خیلی نباید در مشارکت یا عدم مشارکت مردم تأثیرگذار باشد.
رادیو فرانسه: بنابر این اگر تأثیری نخواهد داشت به نظر شما درصد مشارکت مردم چقدر خواهد بود؟
عباس عبدی: اول باید دید موضوع انتخابات چه خواهد شد که مردم به خاطر آن به صحنۀ مشارکت بیایند یا نیایند. اگر موضوع مناقشه میان اصلاح طلب و غیراصلاح طلب باشد مشارکت خیلی پایین خواهد آمد اما به نظر من موضوع اصلی انتخابات روی مسألۀ یارانه ها متمرکز خواهد شد. اگر مردم فکر کنند عدم مشارکتشان به منزلۀ حذف یارانه ها خواهد بود این جا مسأله کاملا تغییر می کند.
یا اگر چنانچه دعوایی مطرح شود با این موضوع که عده ای طرفدار حذف یارانه ها هستند و یا عده ای طرفدار افزایش یا کاهش آن هستند، کل قضیه متفاوت خواهد شد. بنابر این اگر من بخواهم پیش بینی کنم با این فرض که موضوع بر روی یارانه ها متمرکز خواهد شد مشارکت چشمگیر خواهد بود. اگر این ذهنیت در طول انتخابات شکل بگیرد که عدم شرکت هر کسی در انتخابات موجب حذف و قطع یارانه اش خواهد شد من فکر می کنم مشارکت هرگز از دفعات قبل کمتر نخواهد شد؛ بلکه حتی شاید بیشتر هم بشود.
رادیو فرانسه: آقای عبدی به نظرتان میزان مشارکت مردم از وقایعی که پس از انتخابات ریاست جمهوری سال 1388 رخ داد و اعتراض هایی که از سوی مردم در خیابان ها به نتایج آن مطرح شد متأثر نخواهد بود؟ یا به نظرتان شرایط تغییر کرده؟
عباس عبدی: به یقین برخی مردم از آن ها متأثر خواهند بود. اما آن ها یک بخش از جامعه بودند و باید دید که بخش های دیگر جامعه چه واکنشی نشان می دهند و نکتۀ مهم تر این است که \"موضوع انتخابات\" چه خواهد بود؟ شما یک اسم مشترک به نام انتخابات دارید و تصور می کنید مانند باقی انتخابات های دیگر است. در حالی که این(انتخابات) فقط یک شیوه است. اگر دقیقا موضوع به همان شکلی که در انتخابات قبلی بود، مطرح شود فکر می کنم بخش قابل توجهی از نیروها ریزش خواهند کرد. و کسانی هم که بخواهند بیایند (از مردم عادی) انگیزه ای برای حضور و رقابت ندارند. اما اگر موضوع بر روی یارانه ها متمرکز شود موضوع انتخابات متفاوت خواهد شد. نباید تصور کرد که چون نامش انتخابات است پس لابد مانند انتخابات پیش از خودش خواهد بود.
رادیو فرانسه: چه موضوع هایی می توانند به عنوان موضوع انتخابات مطرح شوند؟
عباس عبدی: موضوع سیاست خارجی نمی تواند مطرح شود به خاطر این که این موضوع در سطح نیروهای رقیب موجود در انتخابات نیست. سیاست های اقتصادی هم به نظرم به صورت جدی مطرح نخواهد شد به خاطر این که هیچ کدام از طرفین سیاست ایجابی و روشنی در این زمینه ندارند. اما حتی اگر مسائل اینچنینی هم مطرح شوند باز هم مسألۀ یارانه ها آنقدر پرزور و پررنگ است که من فکر نمی کنم امکانی برای طرح مسائل دیگر به شکل پررنگ به وجود بیاید که بتواند نیروهایی را حول موافقت یا مخالفت با خودش بسیج کند.
البته چون انتخابات پیش رو انتخابات مجلس است مسائل منطقه ای هم در میزان مشارکت اثر و نقش خود را خواهد داشت.
اين گرايش اگر فقط در داخل کشور بود می شد گفت که "نمی توانند قوهی نقادی خويش را مصرف حکومت کنند و فشار رويشان زياد است، خب بايد به مخالفان بپردازند" که حقشان است. البته افراد حق دارند نه پوزيسيون و نه اپوزيسيون باشند اما در عين حال نمی توانند در برج عاج نشسته و برای همه دستورالعمل صادر کنند يا کنشگران را صرفا به خاطر کنشگری محکوم کنند در حالی که با برخورداری از امکانات عمومی حداقل در دهههای شصت و هفتاد در کنار حاکمان و خود از حاکمان بودهاند. چون اين گرايش هم در خارج کشور و هم در داخل مشاهده می شود طبعا بايد به دنبال تبيين ديگری گشت.
اگر گرايش فوق صرفا نقادی برای ارضای عقل و دغدغههای انسانی بود بايد اين نحوه رفتار را در هنگامی که همين افراد دارای روزنامه و مجله بودند (و می توانستند در زير عبای روحانيت حکومتی از نوع چپ آن فعاليت سياسی و رسانهای کنند)- و غير خودیها از اين امکانات برخوردار نبودند- هم مشاهده کرد، به اين معنا که از اپوزيسيون انتقاد می کردند و به آنها نيز فرصت پاسخگويی می دادند. اما افراد دارای اين گرايش در شرايط قدرت تنها با خودیها می پريدند و نه تنها دغدغهی نقادی نداشتند بلکه تنها دغدغهشان قدرت و بهره گيری از امتيازات قدرت بود و اکنون که از قدرت اخراج شدهاند تنها به سراغ مخالفان می روند.
تبليغ نااميدی
سخن اصلی اين گرايش اين است که اگر مخالفان حاکم شوند همانند حکومت عمل خواهند کرد (بدون تفکيک ميان گروه های مختلف اپوزيسيون و بدون هيچ دليل و شاهدی) پس بهتر است با همين "شر موجود" بسازيم و بسوزيم، درست در مقابل منطق دمکراسی که می گويد به همه فرصت حکومت داده شود تا در صورت انتخاب توسط مردم معلوم شود برنامههای کدام گروه کار می کند. چرا مردم هميشه همه بايد فقط به يک گروه فرصت بدهند و نا اميد برگردند؟ حتی اگر اين سازوکار را در شرايط امروز ايران غير عملی بدانيم پاسخ منتقدان حکومت آن است که "آرزو و اميد به آزادی و دمکراسی را از ما نگيريد."
سخن فوق را کسانی می گويند که خود حدود دو دهه بر کشور حاکم بوده و مقاماتی تا حد معاون دادستان کل کشور و مشاورت وزير و معاون رئيس جمهور را داشتهاند. اگر کسانی که سه دهه حقوقشان توسط حکومت جمهوری اسلامی پايمال شده امروز به سراغ سوابق اين افراد نمی روند (چون چند سالی به زندان رفتهاند و چوب حکومت بر تن آنها نيز نواخته شده) اين گروه نبايد احساس کنند که گذشته فراموش شده و امروز زمان شنيده شدن مواعظ آنهاست.
اين افراد معلوم نيست مقام برتری اخلاقی برای نصيحت ديگران را از کجا آوردهاند: از اين که خود تحت عبای روحانيت فعاليت سياسی می کردهاند و ديگران چنين نکردهاند؟ يا اين که جام جهان بينی دارند که بقيه از آن محروم هستند؟ يا تجربهی دو دهه برخورداری از رانتهای رسانهای حکومت را در کوله دارند؟ معلوم نيست چرا اين افراد رويای آزادی را به دور ريختهاند.
انتقاد از خود
اين افراد دو نقد از مخالفان حکومت عرضه کردهاند که هر دو کاملا بی ربط است. اول اين که چرا مخالفان و منتقدان از خود انتقاد نمی کنند. منتقدان حکومت قرار نيست از خود انتقاد کنند. "انتقاد از خود" سنت مارکسيستهاست که بعدا به اعتراف در تلويزيون جمهوری اسلامی ارتقا يافت. اولا طرفداران حکومت يا حاميان وضع موجود بايد از آنها انتقاد کنند که می کنند. و ثانيا بايد فضای رسانهای آنقدر آزاد باشد که هر گونه انتقادی جريان پيدا کند که امروز فضای مجازی چنين است. هر که کالايی دارد به ميدان می آورد. ديگر در دهههای شصت و هفتاد نيستيم که آقايان عباس عبدی و مرتضی نبوی و محمود دعايی و هادی خانیکی و دوستانشان در چهار روزنامهی سلام، رسالت، کيهان و اطلاعات تصميم بگيرند که سخن چه کسی بايد شنيده شود و سخن چه کسی نبايد شنيده شود. اين چهار تن و همراهانشان ظاهرا هنوز در دههی شصت زندگی و رويای شيرين دروازه بانی انحصاری يادداشت سياسی و تعيين تيتر را هر روز با خود مرور يا تجربه می کنند.
اگر انتقاد از خود به شيوهی مارکسيستی کار خوبی است-که نيست- چرا "نه پوزيسيون- نه اپوزيسيون" اين کار را از خود شروع نمی کند: از اشغال سفارت امريکا تا کشتار سال ۶۷، از انحصار رسانهای حکومتیها در دهههای شصت و هفتاد تا کارنامهی دولت خاتمی و مجلس ششم. چرا دروازه بانان سابق تحليل و خبر در کشور از نوع دروازه بانی خود در گذشته و حضور خود و دوستان در شوراهای سانسور و مميزی فيلم و کتاب و مطبوعات در وزارت ارشاد انتقادی به عمل نمی آورند؟
دروازه بانانی که همچنان می خواهند دروازه بان باشند
نقد دوم آن است که اپوزيسيون نقد ناپذيرند. مگر اپوزيسيون دست و زبان منتقدان را مثل حکومت بسته است؟ نقد ناپذيری اپوزيسيون يعنی چه؟ يعنی هرچه منتقدان آنها می گويند بايد بگويند درست است و دنبال توصيههای آنان راه بيفتند؟ وقتی رسانهها در خارج کشور آزادند و هر که هر چه خواست می نويسد ديگر نقد ناپذيری يعنی چه؟ اگر منظور آن است که راديوها، تلويزيونها و سايتهای خبری مخالفان دروازه بانی خود را به چهار نفر فوق و همکاران سانسورچی سابقشان در سردبيریها نمی دهند، درست است؛ مخالفان نقد ناپذيرند.
دروازه بانان سابق مطبوعات می گويند منتقدان بايد در مقابل نقض حقوق افراد با احتياط سخن بگويند تا حاکمان را عصبانی نکنند. آنها نمی توانند در مورد نقض حقوق بشر خفقان بگيرند تا مبادا حکومت لجبازی نکند. ممکن است کسی را به حبس ابد محکوم کنند و منتقدان از حکومت در اين باب انتقاد کنند و بعد حکومت فرد مورد نظر را اعدام کند. مسئول کشته شدن آن فرد، حکومت است يا منتقدان؟ چرا دروازه بانان سابق (سانسورچيان) هنوز برای ديگران تعيين تکليف می کنند؟
پيشنهادی که مشخصا از اين گونه نقدها بيرون می آيد آن است که در حالی که حکومت (دوستان و همپيمانان دروازه بانان سابق خبر و تحليل در کشور) به فساد و سوء استفاده از قدرت مشغول است منتقدان بيايند و يکديگر را انتقاد کنند. اما سخن منتقدان حکومت آن است که دروازه بانان سابق با تسهيل سقوط حکومت ديکتاتوری بگذارند ديگران هم يک دورهای بر سر کار بيايند؛ آن گاه منتقدان حکومت موجود از آنها نيز انتقاد خواهند کرد.
نقد را بگذاريد، نسيه را بچسبيد
بُرنده ترين نقد، نقد قدرتمندان است و نه نقد کسانی که نقشی در سياستگذاریها ندارند. منتقدان امروز حکومت بيايند نقد سياستمداران موجود را رها کنند و به سياستمداران محتمل آينده که ممکن است هيچگاه به قدرت دست نيابند بپردازند؟ اين ديدگاه چقدر موثر است و چقدر خريدار دارد؟ دروازه بانان سابق چنين عمل می کردند که گويی پروندههای قضايی ابزار معاملات پشت پردهاند اما منتقدان بر اين باورند که آنها بخشی از موادی هستند که در حوزهی عمومی می توان در مورد آنها بحث کرد. سه دهه است که نيروهای نزديک به حکومت به جای حل معضلات در عرضهی عمومی به مذاکرات پشت پرده رهنمون شدهاند و اين امر از نقض حقوق افراد نکاسته است. منتقدان اگر خوش بينی دروازه بانان سابق را ندارند چه بايد بکنند؟
دعوت به بی عملی
به دليل سرکوبهای بعد از انتخابات و نقض بيشتر حقوق بشر در دو سال گذشته، دروازه بانان سابق اين گونه استدلال می کنند که اعتراضات خيابانی به حکومت مضر بودهاند (مضر برای چه کسانی؟ گروهی که هنوز آب باريکهای و روزنامهای و مجلهای داشتند؟). بنابر اين مخالفان بايد دستها را رو به آسمان دراز کنند تا مگر روزی حکومت دلش به رحم آيد و کمتر نقض حقوق بشر کند و نيز مخالفان منتظر گوشهی چشمی از اصلاح طلبان نزديک به حکومت بمانند تا نيم صفحه يا ستونی نيز به آنها اختصاص پيدا کند، که اين گزينه نيز تبخير شده است.
تقليل اپوزيسيون به مجاهدين خلق
اين کاری است که اصلاح طلبان حکومتی همواره کردهاند تا خود را مظهر اعتدال معرفی کنند. ميزان اعتدال آنها نيز اينجا روشن می شود که در کنار انتقاد از مجاهدين خلق يک بار به رفتارهای متقابل و خشن حزباللهیها اشاره نمی کنند. از همين نوع موضع گيریهاست که مشخص می شود اين گونه افراد بخشی از همان پوزيسيوناند که متاسفانه از جمع خودیها بيرون رانده شده و رويای بازگشت به آن را دارد. اينها عامل جمهوری اسلامی يا مزدور آن نيستند بلکه خود جمهوری اسلامی بودهاند و الان که با تيپا بيرون رانده شدهاند حسرت آن را می خورند. اعتراض آنها به بخش برانداز اپوزيسيون آن است که "چرا کاری کرديد که ما را در کنار شما گذاشته و از پروژه های دهها ميليونی (در اواخر دههی هفتاد) نظر سنجی با رياست جمهوری و ديگر دستگاه های دولتی يا رانتها و سوبسيدهای وزارت ارشاد به مطبوعات محروم بمانيم."
منتشر شده در http://news.gooya.com/politics/archives/2012/01/134855.php
1-در دوران اوج اصلاحات يكي از روزنامه نگاران وتحليلگران شناخته شده جناح راست سنتي تحليلي ارايه كرد كه نتيجه آن اين مي شد كه اصلاح طلبان را بايد به نقطه صفر رساند. نقطه صفر نقطه اي است كه از رهبران،افسران وبدنه اصلاحات هيچ فعاليت سياسي مشخصي برنيايد.رفتار اصلاح طلبان در اين چند ماه درستي آن تحليل را مي رساند. ايا اصلاح طلبان در نقطه صفر هستند؟
؟
پاسخ1ـ من نمی دانم چهکسی و بطور مشخص چه چیزی را گفته است، بنابراین پاسخ خود را فقط به آن چه در پرسش شما آمده است معطوف میکنم. وجود چنین ذهنیتهایی است که بلای جان حکومتها میشود و اگر کسی به آن عمل کند در نهایت و با دستان خود، خویشتن را نابود کرده است. گروههای سیاسی را می توان از حیث دارا بودن پایگاه اجتماعی، به دو دسته تقسیم کرد. گروههایی که فاقد پایگاه روشن اجتماعی هستند، هرچند دارای عِدّه و عُدّه باشند یا گروههایی که آرمان و رسالت شناخته شده و مرتبط با خواست اجتماعی را نمایندگی نمیکنند. برای نمونه سازمان مجاهدین خلق که بالفعل منضبط ترین و حتی قدرتمندترین گروه اپوزیسیون (در میان براندازان) ایرانی است را میتوان در این شمار قرار داد. هرچند این گروه در مقاطعی دارای سازمان نظامی و ارتش و توپ و تانک بود، ولی خواست و مطالبه هیچ قشر و گروهی از طبقات و اقشار جامعه ایران را نمایندگی نمیکرد و هنگامی که نابود شوند فقط یاد و خاطره آنان در تاریخ باقی خواهد ماند. ولی گروههایی هستند که به نحوی مطالبات یکی از اقشار اجتماعی را نمایندگی میکنند، این گروهها اگر به لحاظ تشکیلات ضعیف هم باشند، نابود شدنی نیستند و حتی اگر کل تشکیلات آنها به هر علتی نابود یا منحل شود، بازهم درجامعه کسانی هستند که دیر یا زود از طریق دیگری نمایندگی آنان عهدهدار میشوند، زیرا طرح مطالبات آنان مثل یک کالاست، کالایی ارزشمند که فرد یا افرادی پیدا میشوند که این کالا را تولید و عرضه کنند. اصلاحطلبان از این دسته هستند که مجموعه آنان اقشار وسیعی از طبقه متوسط و روبه بالا و شهری جامعه ایران را نمایندگی میکنند، اقشاری که گروههای موسوم به اصولگرا قادر به نمایندگی مطالبات آنان نیستند، و این اقشار و طبقات نه تنها قابل حذف شدن نیستند که بر خلاف ذائقه آقایان بهشدت درحال تقویت شدن نیز هستند.
ولی درباره پرسش چند نکته را باید متذکر شد، اول این که اصلاحطلبان نهتنها در نقطه صفر نیستند، بلکه مطابق آنچه که گفته شد، امکان ندارد که این گروهها و این نوع گرایش را به چنین نقطهای رساند و اگر با زور و در ظاهر چنین کاری انجام شود، هزینه بسیار زیادی بر گردش امور جامعه تحمیل می شود، همچنان که بسیاری از هزینه های جاری ناشی از پیگیری این خواست غیر منطقی است. وقتی که جامعهای سالانه بیش از صدمیلیارد دلار درآمد نفتی و گاز دارد، ولی رشد اقتصادی آن حدود صفر است و طی پنج سال فقط حدود یکمیلیون شغل ( احتمالا مشاغل ناقص) ایجاد کرده، درحالی که باید سالانه حداقل یک میلیون شغل ایجاد میشد، روشن است که این هزینه سرسامآور بخشی از ثمرات نامبارک همان ایده ناقص و خطرناک است. نکته دیگر آن که اگر آنان در نقطه صفر بودند، این همه ترس و نگرانی از چه روست؟ چرا با آمدن تعدادی افراد که منسوب به آنان هستند در انتخابات این همه خوشحالی و تبلیغات بهراه انداخته میشود؟ ولی از همه اینها مهمتر این که فرض کنیم آنان در نقطه صفر باشند، دراینصورت طرف مقابل تازه اول خط قرار گرفته و ریزشهای عجیب و غریب درونی خود را تجربه خواهد کرد. نحوه رفتار افراد ریزش شده از جناح اصولگرا با خودشان باید درس عبرتی برای آنان باشد که گرهها و پیچیدگیهای سیاست بیش از آن است که با این گونه اندیشههای سادهانگارانه باز یا حل شود.
با وجود این؛ گزاره مذکور در پرسش از این حیث که اصلاحطلبان حداقل به صورت بالفعل ضعیف شدهاند درست است. هرچند بهنظر من بالقوه قدرت بیشتری از پیش دارند، و باید قادر شوند که این قوه را فعلیت بخشند. ولی این را قبول ندارم که تنها به دلیل برنامهریزی و اقدامات منسجم جناح مقابل، اصلاحطلبان به این روزافتادهاند. به نظر من سهم اصلی در بروز وضعیت فعلی به عهده خود اصلاحطلبان است که در مقاطعی از استراتژی اصلی خود عدول کردند و دچار خطاهای اساسی شدند و اگر این اشتباهات را جبران کنند، دیر یا زود به جایگاه واقعی خودشان که بهتر از گذشته است برخواهند گشت.
2-اگر جبه اصلاحات روزي بين العباسين بود. يعني از يك طرف شما اصلاح طلب بوديد واقاي عباس دوز دوزاني هم خودش را در جبهه اصلاحات تعريف مي كرد امروز مثل اينكه اين اصلاحات بين المصفطي است. از يك طرف مصطفي تاج زاده با ابراز وفاداري به مشي اصلاحات يك سخن مي گويد وازطرف ديگر مصطفي كواكبيان با سخنراني در دانشگاه امام صادق قرائت خودش از اصلاحات را بيان مي كند.البته قرائت اصولگرايانه اش را بيان مي كند. آيا جبهه اصلاحات واقعا بين المصفطوين است؟
پاسخ 2ـ جبهه اصلاحات بطورطبیعی طیف وسیعی را دربر میگیرد و این مساله لزوماً اشکال آن محسوب نمیشود، اتفاقا الان که این طیف گسترده تر هم شده،(حتی بخش مهمی از اصولگرایان هم آشکار و نهان با آنان همراهی میکنند) به معنای آن است که نیروهای بیشتری خواهان تغییرات مناسب هستند. هربخش آن طیف هم میتواند ایدهها و مسائل خود را طرح کند، ولی درنهایت خط مشی کلی اصلاح طلبی که برآیند مطالبات آنان است را اطراف میانه طیف باید نمایندگی و پیگیری کند. بنابر این گسترده تر شدن طیف اگرچه از یک نقطهنظر ضعف و تهدید محسوب میشود، ولی از یک جهت هم نقطه قوت و یک فرصت محسوب می گردد. تبدیل این ضعف و تهدید به قوت و فرصت بستگی تمام به مجموعه رهبری کننده آنان دارد.
3-اصلاح طلبان براي پيشبرد اصلاحات نظراتي داشتند مثلا آقاي حجاريان نظريه فشار از پايين وچانه زني در بالا را مطرح كرد در مقطعي شما خروج از حاكميت را مطرح كرديد.الان نه اصلاح طلبي در داخل حاكميت است كه بخواهد خروج كند. نه فشاري در پايين است كه بخواهد چانه زني كند.راهكار پيشبرد اصلاحات در اين شرايط چيست؟
پاسخ 3ـ گمان نمی کنم که این گفتگو مجال مناسبی برای طرح پاسخ من باشد. ولی تا حدی که پرسش را بیپاسخ نگذارم معتقدم که اصلاحطلبان در فرصت مناسبی قرار دارند، ولی فراموش نکنیم که فرصتها که چون ابر هستند، اگر استفاده نشوند، باد آنها را خواهد برد. این فرصت لزوما به انتخابات پیشرو نیز مربوط نیست، چراکه به هر دلیل حکومت علاقه ای به حضور آنان نداشت و حداقل شرایط را برای این حضور فراهم نکرد، با این حال من معتقدم که حتی اگر درحد مقدورات موجود علاقه ای هم به این حضور بود، به دلیل مشکلات راهبردی اصلاحطلبان پاسخ مناسبی از اصلاحطلبان دریافت نمی کردند. مشکل اصلی اصلاحطلبان این است که خود را به موج بسیار مواج رسانه ای و ضمنا کم پشتوانهای سپردهاند که نه واجد تحلیل درستی است و نه قدرت لازم را دارد و نه با مسوولیت کافی همراه است. اولین کار آنان باید خلاص شدن از این موج باشد، موجی که مجازی است، بیش ازآنکه واقعی باشد. نکته دوم اینکه باید با نگاهی انتقادی ده سال گذشته خود را نقد کنند و به اصول اولیه اصلاحات بازگردند، و بالاخره پس از این نقد، ایده روشن و اراده استواری را برای پیگیری آن ایده از خود نشان دهند، و یقین داشته باشند که در چنین شرایطی بخش وسیعی از اصولگرایان برای عبور از موانعی که دیر یا زود با آن مواجه خواهند شد، به آنان مراجعه می کنند. کلیدی ترین بخش این پاسخ این است که آن ایده روشن و اراده استوار چیست؟ گرچه من پاسخ خودم را دارم ولی ترجیح می دهم که پیش از انتشار آن کسانی که خود را مخاطب می دانند در این باره بحث و گفتگو کنند تا از خلال یک گفتگوی درونی و انتقادی چنین نتیجهای بهدست آید.
4- بعد از وقايع سال 88 اصولگرايان بيشماري هستند كه ريزش كرده اند.نمونه بين آنها اقاي مطهري است كه كارش به جايي رسيده كه مثل ديگر اصلاح طلبان رد صلاحيت ميشود. اصلاح طلبان چگونه بايد ريزش هاي اصولگرايان را به رويش براي خودشان تبديل كنند؟
پاسخ 4ـ در پس این پرسش؛ آگاهانه یا ناآگاهانه می توان ذهنیت نادرستی را دید، مبنی براین که ریزش یک جناح معادل رویش یک جناح دیگر یا حتی زمینهساز آن تلقی شده است. این اشتباهی بود که در ذهنیت جناح حاکم هم وجود داشت که ریزش اصلاحطلبان را به حساب رویش خود می گذاشت. ریزش یک جناح برای جناح مقابل فقط برای موازنه قوا کارایی دارد، مثل آن که از کفه سنگین تر ترازو کم شود. این به معنای سنگینتر شدن کفه دیگر ترازو نیست، بلکه به معنای متوازن شدن است. پس این ریزش در میان اصولگرایان که در دو سال گذشته بسیار هم جدی بوده، و ادامه هم خواهد یافت، به توازن قوا کمک می کند، ولی لزوما به رویش اصلاحطلبان منجر نمیشود، آنان برای رویش خود باید اقدامات پیش گفته در پرسش پیشین را انجام دهند. البته درصورت رویش مجدد خود و با وجود ریزش کنونی اصولگرایان که به احتمال فراوان در ماههای آینده این ریزش و شکاف جدیتر و عمیقتر هم خواهد شد، اصلاحطلبان امکان رسیدن به موازنه قوا را بیش از پیش به دست خواهند آورد.
5- رفتار اصولگرايان حاكم نشان داد كه آنها خود را بي نياز از اصلاح طلبان مي دانند.ايا در عالم واقع هم همين است اصولگرايان بدون اصلاح طلبان مي توانند مشروعيت يابي كنند؟
پاسخ 5ـ اینکه می توانند یا خیر، بستگی به تعریفی دارد که آنان از مشروعیت یابی میکنند. همانطور که در پاسخ به پرسش اول گفتم اگر اصلاحطلبان معرف و نماینده خواستهای هیچ قشر یا گروه اجتماعی مهمی نباشند، در این صورت پاسخ مثبت است و بدون اصلاحطلبان هم میتوان مشروعیت یابی کرد. ولی اگر آنان معرف اقشار اجتماعی خاصی هستند، دراینصورت اصولگرایان حاکم یا باید خودشان راسا نمایندگی این مطالبات را عهده دار شوند، که در اینصورت استحاله خواهند شد، یا آن که این اقشار و گروههای مهم را نادیده بگیرند و از سبد مشروعیت یابی خود حذف کنند که این کار تبعات سوء مهمی خواهد داشت که مزه تلخ بخشی از آن را تا کنون چشیدهاند. حتی در این صورت هم عدهای از اصول گرایان ترجیح میدهند که با تغییر خط مشی، خودرا به این اقشار و گروهها نزدیک کنند و نمایندگی مطالبات آنان را عهده دار شوند، که این وضع هم به نفع اصول گرایان حاکم نیست.
6- ايا آنگونه كه فرمانده هان نظامي وبرخي مقام هاي امنيتي هشدار مي دهند جامعه آبستن رخداد هايي نظير پس از انتخابات است؟
پاسخ 6ـ من اطلاعی از مضمون هشدارهای آنان ندارم. ولی انتخابات اخیر چالشی گران برای مجموعه گروه های حاکم خواهد بود. من دلایل این ادعا را در تحلیل های سال های گذشته خود نوشته ام، که مهمترین آن رانتی بودن وجوه گوناگون قدرت سیاسی نزد این گروهها است و این رانت ساختار خاصی را بر کنش سیاسی میان آنان تحمیل می کند که حد فاصل رفاقت سیاسی تا خصومت سیاسی را بدون عبور از رقابت سیاسی طی میکنند. انتخابات اخیر به دلایل دیگری هم برای آنان مشکلآفرین خواهد بود. عمده شدن بحث یارانه ها (اعم از افزایش یا حذف یا کاهش آن) حرارت و فشار دیگ سیاست را بالا میبرد، و با توجه به هزینه های زیادی که قرار است در انتخابات خرج شود، هزینه های باخت هم کمرشکن و غیرقابل تحمل خواهد بود و از آنجا که این انتخابات دربدترین زمان سال (به لحاظ اقتصادی و مالی و شاخصهای پولی و تورم) یعنی اسفندماه انجام میشود و همزمان روند گذشته سیاست کشورهای غربی درزمینه تحریمها و جلوگیری از فروش نفت ایران و اوضاع منطقه هم وجود دارد، این احتمال دارد که سه موج اقتصادی، سیاست خارجی و سیاست داخلی به نحو پیشبینی ناپذیری با یکدیگر تلاقی کنند و گمان نمی کنم که بیش از این بتوان به تشریح بیشتر ماجرا پرداخت.
منتشره در روزگار 27-10-1390
مدتی پیش در خلال مصاحبهای که با روزآنلاین انجام دادم جملهای را به این صورت گفتم که: " مشكل اصلی ايران بيش از آن كه حكومتها باشند،(كه آنها هم بخشی از مشکل هستند) منتقدين هستند. تا كنون در ایران چند بار حكومت عوض شده است ولي ظاهرا كماكان در پله اول ايستادهايم و بازهم عدهاي خواهان براندازي و تغيير حكومت هستند، در حالي كه تجربههاي پيشين نشان داد كه تغيير حكومت ضمن آن كه هزينههاي بسيار سنگيني دارد، راهگشا هم نيست، ولي اصلاح حكومتها حتي اگر ناموفق بوده، هزينه چنداني نداشته است ". بعدا مطلع شدم که برخی از این نیروها و افراد از بیان جمله اول ناراحت شده و بهآن نقد داشتهاند. به دلایل متعدد چنین واکنشی غیرطبیعی و نامنتظره نبود، یک دلیل آن به نحوه بیان من برمیگردد که این جمله را بدون توضیحات لازم دردل یک مصاحبه بیان کردم. بنابراین دراین نوشته میکوشم که مقصود خود از این جمله و دلایل درست بودن آن را بیان کنم تا اگر کسی یا کسانی به آن جمله معترض بودند، باآگاهی از منظور و استدلال من بتوانند نقد خود را معطوف به این توضیحات نمایند.
اپوزیسیون کیست؟
ابتدا باید گفت که منظور از اپوزیسیون یا منتقدین کیست؟ اپوزیسیون شامل طیف گستردهای از افراد و گروههایی هستند که مدعیاند برای اداره جامعه و کشور ، ایدهها، طرحها و صلاحیتهای اخلاقی و حرفهای بیشتری را نسبت به حکومت دارند. یک سوی این طیف شامل گروه ها و افرادی است که خواهان اصلاحات از طریق همکاری و مشارکت درون حکومتی و برمبنای قانون هستند، و سوی دیگر طیف هم کسانی هستند که برای حمله نظامی و جنگ داخلی لحظه شماری میکنند تا درپناه بمبها و هواپیماها و تانکهای دیگران به فتح تهران نایل شوند. درواقع اپوزیسیون یعنی هر فرد یا گروهی که خود را به نحو غیرقابل جمعی با حکومت موجود تعریف می کند. البته این مساله فقط به حکومت فعلی خلاصه نمیشود. درحکومت پیشین هم همین تقسیمبندی را باید لحاظ کرد، و پوزیسیون فعلی در آن زمان اپوزیسیون بود و آنان هم مشمول گزاره پیش گفته من میشوند، ولذا تحلیل من در این یادداشت محدود به اپوزیسیون فعلی نیست و گذشتگان را هم شامل میشود.
منطق مدعا
پرسش از علت یا علل نامطلوب بودن وضعیت جامعه ما و تعیین مقصر برای آن را می توان از سه زاویه پاسخ داد. زاویه اول، بیطرفی محض سیاسی و از موضع یک تحلیل گر و ناظر بیرونی است. زاویه دوم در نقد یک کنشگر منتقد و زاویه سوم در نقد حکومت است. این نوشته از زاویه دوم و در نقد منتقدین است و نافی نقدهای زیادی که به حکومت وارد است نیست.
نکته دیگر این که باید میان دو عامل و متغیر مستقل یا وابسته تمایز قائل شد. درتحلیل اجتماعی همیشه این نکته محوری مطرح است که عوامل و متغیرهای مستقل و تاثیرگذار بر متغیر وابسته چیست؟ اگر اپوزیسیون برای ایده ها، طرحها و صلاحیتهای خود اعتباری بیش از پوزیسیون قایل باشد در این صورت جایگاه متغیر مستقل را برای خود تعریف و اشغال کرده است. اگر اپوزیسیون وضع جامعه را در شرایط مطلوب نمیداند یا باید از این جایگاه(متغیر مستقل و تاثیرگذار بودن) دست بکشد یا باید در رفتار و برنامههای خود به نحوی تجدید نظری کند که به این جایگاه دست یابد. درغیراینصورت نمیتواند از یک سو مدعی با صلاحیتتر بودن باشد واز سوی دیگر تمام مشکلات و حل نشدن آن را به عهده عوامل و متغیرهای دیگر از جمله حکومت بگذارد (که دراین صورت آن عوامل و متغیرها، مستقل و تاثیرگذار فرض خواهند شد) و خود را از مسئولیت در وضع موجود مبرا بداند.
اگر گفته شود که وضع جامعه ما نامطلوب است، و علت نامطلوب بودن آنهم پوزیسیون است، در این صورت دو راه کلی برای تغییر وضع وجود دارد. یا این که معتقدیم پوزیسیون باید خود را اصلاح کند (دراینصورت پوزیسیون را یک متغیر مستقل میدانیم) و ماهم باید با مشارکت و حمایت خود زمینه را برای این اصلاح فراهم کنیم و حتی به عنوان تسریع کننده وارد معادله و این گذار شویم، یا آن که معتقدیم پوزیسیون قابل اصلاح نیست و اپوزیسیون باید آن را تغییر دهد ( به این معنا اپوزیسیون متغیر مستقل خواهد بود)، دراینصورت اگر اپوزیسیون در زمان معقولی که مدعی آن است، موفق به انجام این کار نشد یا وضع بدتر گردید، روشن است که اشکال اساسی در راهبرد، توان و صلاحیتهای آن وجود داشته است، که با ادامه این راهبرد نه تنها قادر به جایگزینی نیست، بلکه امکان اصلاح را هم از میان میبرد. فارغ از این که در مواردی هم که در 100 سال گذشته موفق به این جایگزینی شد، معلوم گردید که مسائل جامعه حل نشده است، و از این حیث هم میتوان نتیجه گرفت که مشکل اصلی اپوزیسیون است، که هم راه اصلاح را مسدود می کند، و خودش هم قادر به تغییر نیست و اگر تغییری هم ایجاد کند، معلوم نیست بهتر از وضع موجود باشد.
موارد مصداقی
آنچه که گفته شد در سطح تحلیلی و قیاسی بود، دراینجا به موارد مصداقی هم میتوانم اشاره کنم که بحث را از حالت انتزاعی خارج نماید.
- یکی از مهمترین مشکلات اپوزیسیون و منتقدین حکومت، نقدناپذیری آنان است. اگر به ادبیات سیاسی موجود مراجعه کنیم، نقدهای زیادی علیه اپوزیسیون و منتقدین گذشته دیده میشود، از نقد حزب توده گرفته تا آلاحمد و دکتر شریعتی و گروههای چریکی و غیرچریکی و... بخشی هم انتقاد از نقدهای غیرمنصفانه ای است که در گذشته علیه پوزیسیون از جمله علیه رژیم گذشته، یا افرادی امثال مرحوم بازرگان یا حتی در نقد نحوه تعامل با دکتر امینی دیده میشود. همه اینها یک دلیل روشن دارد، و آن این است که درآن زمان سانسور فقط محدود به اعمال آن از سوی رژیم شاه نمیشد، بلکه برای اظهار نظر آزادانه، از سوی منتقدین و اپوزیسیون هم نوعی سانسور به مراتب شدیدتر اعمال میشد و هیچ چیز به اندازه این سانسور، منتقدین را از درون تخریب و گندیده نمیکرد، همچنانکه سانسور رژیم هم، خودش را از درون پوسیده کرد. این مساله اکنون هم وجود دارد. کیست که نداند انتقاد از مبارزان پیش از انقلاب هزینه به مراتب سنگینتری از انتقاد از رژیم داشت؟ هزینه انتقاد از روشنفکران اپوزیسیون بسیار بیشتر از هزینه انتقاد از پوزیسیون بود. اتفاقا شیوههای برخورد هم کمابیش مشابه است. اکنون اگر کسی از پوزیسیون انتقاد کند، احتمالا بههمسویی با غرب متهم میشود واگر کسی از اپوزیسیون انتقاد کند، به همسویی و همدستی با حکومت متهم میشود.
امروز که به گذشته نگاه شود، تعجب میکنیم که اپوزیسیون درآن زمان چگونه متوجه خطا بودن آن شیوه های خود نمیشدند در نتیجه به خود حق میدهیم که رفتار آنان را درحد یک بلاهت ارزیابی کنیم، درحالی که آنان در زمان خود، رفتارشان را عین حقیقت می دانستند و رفتار مخالفانشان را عین بلاهت میدانستند. ریشه این تفاوت زیاد میان برداشت امروز و دیروز از یک رفتار معین، در نبودن فضای نقد و آزاداندیشی نزد منتقدین است. اگر نقد و انتقاد خوب است، و منتقدین فقدان آن را نشانه ضعف حکومت میدانند، باید در عمل نشاندهند که خودشان به این گزاره، بیش از هرکس دیگر پایبند هستند و منتقدین خود را مشفقین خویش میشمارند و نه دشمنان یا وابستگان به قدرت؛ و در پاسخ به نقدهای آنان فقط به انگیزه شناسیهای موهوم استناد نمی کنند، بلکه بیش از هرچیز منطق نقد آنان را ارزیابی کرده، میپذیرند یا رد می کنند. باید باور داشت، هرکسی که امروز نقدهای ملایم را پذیرا باشد، فردا با نقدهای ویرانگر، نابود نخواهد شد.
اپوزیسیون خودرا متخصص نقد حکومت می داند (که دراین هم باید شک کرد) ولی به گونهای رفتار میکند که درکوچکترین نقد از خود عاجز است. آیا تا کنون دیدهاید که یک ارزیابی از عملکرد دهساله خود ارایه دهند که در این ده سال چه گفتند و چه کردند، و کدامیک از گفتهها و کردهها درست یا غلط بود؟ نمیتوان به گونهای رفتار کرد که همیشه و در هر حالتی چهار دست و پا پایین آمد.
ـ یکی از مهمترین مشکلات منتقدین، عدم تفکیک میان نقش سیاستمدار و نقش تحلیلگر است. ضرورت این تفکیک را در یادداشتهای دیگر خود توضیح داده ام که اگر به این تفکیک توجه نشود، مصداق لطیفه ملانصرالدین میشود که وقتی به صف نانوایی رفت و دید که شلوغ است و نان به او نمی رسد، گفت که کوچه بالایی آش نذری می دهند، مردم هم به هوای آش نذری صف نان را رها کردند و ملا تنها ماند، اندکی تامل کرد و گفت نکند آش بدهند، و خودش هم در پی جمعیت روان شد. بیان سخنان و اظهارات سیاستمدارانه را نباید مبنای واقعیت دانست. یکی ازهمزادهای این نگرش غلط اصل شدن فعالیت و مبارزه به عنوان مهمترین معیار برای سنجش درستی و غلطی نظرات است. مثلا اگر کسی زندان رفته باشد یا در زندان باشد، حتما سخن و دستورالعمل او معتبر و صحیح است، گویی که چون از درون مبارزه و کوره سوزان آن سخن میگوید، حتما واجد صداقت درانگیزه است و از سوی دیگربه هسته مرکزی حقیقت زلال دست یافته است و باید به نظرش چون وحی منزل نگریست و آن را بدون وضو نخواند. جالب این که دیگرانی هم که زندان ندیدهاند برای آن که تحلیلهای خودرا معتبر کنند، چارهای جز استناد به بیانات مبارزان سابق و لاحق ندارند. ازهمین زاویه مشکل دیگری که منتقدین و اپوزیسیون با آن مواجهاند و به تاسی از پوزیسیون خود را مامور به تکلیف میدانند، نه نتیجه!! درحالی که پوزیسیون حتی اگر در حرف چنین نظری را بیان کنند، درعمل متوجه نتیجه است، واین منتقدین هستند که باید رفتار خود را معطوف به نتیجه کنند، ولی درعمل از پوزیسیون تاثیر منفی گرفته و خودرا تنها مامور به تکلیف و مبارزه می دانند و بس. در این مکتب، مبارزه یعنی حقیقت و حقیقت یعنی مبارزه، شجاعت برتر از عقلانیت است، ودرنهایت سیاست به موضوعی فردی و بیپایه تبدیل میشود که هرکس می تواند با ابراز شجاعت از طریق نوشتن یا بیان چند مطلب تند میداندار آن شود.
ـ منتقدین برخلاف آنچه که نشان می دهند، بیش از حکومت رفتارهای دوگانه از خودنشان می دهند، و همین دوگانگی رفتار آنان است که از برندگی نقدهایشان میکاهد. در دفاع آنان از دمکراسی تا حقوق بشر و آزادی این دوگانگی را کمابیش میبینیم. برای نمونه یکی از موارد آن که این روزها مطرح است، مساله اردوگاه اشرف است. وقتی که یک مجموعه افراد در یک شرایط کاملا بسته و استبدادی نگهداری میشوند، به طوری که از دسترسی به حداقل آزادیها و افکار و اخبار محروم هستند، به جای فشارآوردن به نهادهای بینالمللی برای برچیدن این زندان و آزاد گذاشتن افراد آن برای انتخاب مسیر خودشان، با اقدام دولت عراق که در جهت اعمال حاکمیت خود برخاک این کشور است مخالفت میشود. اگر استبداد بد است و محروم کردن افراد از آزادی و دسترسی به رسانهها مذموم و محکوم است، انجام این کار برای گروه های سیاسی به مراتب بدتر و ناپسندتر است تا دولت ها. فقط کافی است که تصور شود اگر حکومت ایران به دست امثال مجاهدین خلق افتاده بود، الان از نظر حقوق بشر و آزادیهای مدنی با چه وضعیتی مواجه بودیم؟ اینها که در قرن بیست ویکم و در شرایطی که اینترنت و ماهواره همه مرزها را درنوردیده، و حتی حکومتهای استبدادی هم یارای مقابله با آنها را ندارند، با طرفداران و اعضای خود تا این حد بسته عمل می کنند و مانع آزادی آنها میشوند، اگر 30 سال پیش به قدرت میرسیدند چه رفتاری با مردم و مخالفان خودشان میداشتند؟ و آیا تا کنون کوششی جدی برای تعیین سهم آنان در بروز وضعیت پس از انقلاب شده است؟ آیا مجموعه این رفتارها نبود که صدها و هزاران فعال سیاسی را از کشور خود دور کرد و از حیّزانتفاع ساقط نمود؟ و متاسفانه فرآیندی که پس از سال 88 هم، به دلیل برخی اشتباهات دیگر تکرار شد. من هرموقع که وضعیت غلامحسین ساعدی را در پیش چشم خود تصویر می کنم، متاسف میشوم که چگونه یکی از بهترین نویسندگان این کشور که هیچ چیز کمتر از بزرگترین نویسندگان داخل کشور نداشت، راضی شد که به خارج برود و با آن وضع زندگی کند، وبا آن وضع چشم از دنیا ببندد؟ آیا نویسندگانی که در کشور ماندند مزدور حکومت بودند و حکومت آنها را تحمل می کرد یا آنان خودرا بر سانسور تحمیل می کردند؟ بگذریم.
ـ یکی از مهمترین مشکلات اپوزیسیون و منتقدین ایرانی، تمرکزآنان بر اراده گرایی محض است. اگرچه برخی از گروه ها و افراد منتقد هنگام ارایه تحلیل و ارزیابی نظری، به نکات آموزنده و تئوریک خوبی اشاره می کنند، ولی همینها هم در موقع عمل و کنش سیاسی تمامی این آموزه های تئوریک را به کنار نهاده و پیرو مکتب اراده گرایی می شوند و می کوشند که با ضرب و زور کنش سیاسی، مسیر را باز کنند. راهی که در نهایت بنبست و بی نتیجه است و مسیر توسعه و ترقی و آزادی کشور را پر پیچتر میکند.
- منتقدین قادر نیستند که بهنوعی توافق نسبی از چشمانداز آینده کشور دست یابند، هرکدام چشمانداز خاص خود را دارند و هرکس از خیال و ظن و برحسب تجربه محدود خود تعریفی از فضای سیاسی ارائه می کند. و چون با یکدیگر تعامل و گفتگو ندارند مثل افرادی میمانند که هر یک در محیطی متفاوت متولد و تربیت شده و همه چیز آنان هم گوناگون است. یکی از دلایل این وضع لاینحل ماندن دو موضوع دین و دولت در ایران درنگاه بخشی از منتقدین است و تا وقتی که منتقدین نتوانند جایگاه این دو وجه از جامعه ایران (که از قضا هردوی آن ها بسیار فربه هم هستند) را در چارچوب نظری خود تعیین کنند بطوریکه با واقعیت جامعه تطابق داشته باشد، هیچگاه قادر به ایفای نقش مفیدی درفرآیند گذار به دمکراسی نخواهند بود، سهل است که همیشه به عنوان مانع آن عمل خواهند کرد. بخشی از منتقدین و اپوزیسیون با نفی دین و دولت هیچگاه نتوانستند تعاملی سازنده و شیوه ای تعالی بخش را با این دو عنصر پیش گیرند و چون در مقام نفی و رد و نادیده گرفتن آن دو برمیآمدند، نتوانستند رابطهای دوسویه و مبتنی بر گفتگو با آنها برقرار کنند. اپوزیسیون ایران هیچ گاه نتوانسته رویایی امیدبخش (که البته قابل تعبیر باشد و به رویا محدود نشود) از آینده جامعه ایران ارائه کند و تا وقتی چنین رویایی نباشد، تکاپوی مستمر و موثر نیز وجود نخواهد داشت. وجود چنین تصویر درستی از آینده، یکی از زمینه های غلبه بر ترس است. ولی اپوزیسیون و منتقدین ایرانی برای غلبه بر ترس و ایجاد امید راه دیگری را در پیش میگیرند، و با تاکید به این گزاره که: "هیچ راهی نیست که در آن قدم بگذاریم و به چیزی بدتر از وضع فعلی برسیم" به قول معروف با تکیه بر ضربالمثل بالاتر از سیاهی رنگی نیست، کنشگر را از ادامه وضع موجود میترساند، وضعی که از هرچیز دیگر سیاه تر تصویر میشود، ولی در عمل همیشه دیده شده است که وضع بدتر هم بوده و اتفاقا آن وضعی که گفته میشد خیلی بد و سیاه است، درمرحله بعد، جزو مطالبات قرار می گیرد و به قول یکی از دوستان بخش مهمی از مطالبات جنبش سبز فعلی، همانهایی است که بر اثر انتخابات سال 88 از دست دادند، درحالی که آن انتخابات با این انگیزه جلو میرفت که اوضاع بسیار بد و سیاه است و بالاتر از این سیاهی رنگی نیست و باید برای تغییر آن گامی برداشت! این نحوه راهانداختن و جاانداختن برای جنبشهای کور که باری به هرجهت حرکت می کنند و برای کسانی که تجربه کافی ندارند، چندان جای تعجب ندارد ولی برای کسانی که خود را جنبش شناسان خبره می دانند، پذیرفتنی نیست.
- وقتی محور اصلی کنش سیاسی، غلبه بر ترس باشد و جایگاه هرچیز و هر فرد و هر نظری در روی محور شجاعت تعیین و بر اساس آن قضاوت شود، نتیجه همین خواهد شد که یک بار هم گفته ام، به قول یکی از صاحب نظران تاریخدان کشور، در جامعهای زندگی میکنیم که کارآیی چند گرم از آن عضو بدن که نشانه شجاعت است، بیش از چند کیلو فسفر مغز است و نتیجه این وضع از پیش معلوم است. بدون تردید غلبه بر ترس مهم است، و دیر یا زود برای هر جامعه ای این وضع پیش خواهد آمد، و غلبه بر ترس شرط لازم برای موفقیت هم هست، ولی شرط کافی نیست. ولی نکته این است که هرچقدر کنش سیاسی خطرناکتر و پرهزینهتر تعریف شود، افراد شجاع تر و نترستری برای آن لازم است، وچنین افرادی تعدادشان کمتر است همچنان که لزوما عقلشان نیز بیشتر نیست. دقیقا مثل اقتصاد است، درجامعهای که سرمایه کم و نیروی کار زیاد است، ارزش اضافی تعلق گرفته به سرمایه بسیار بیشتر از جایی است که نیروی کار کم و سرمایه فراوان است. در جامعه ای که کنش سیاسی مبتنی بر شجاعت و نترسی است، سهم عقلانیت و برنامه از دستآوردهای احتمالی یک کنش سیاسی جامع بسیار کم خواهد شد و برعکس.
ـ یکی از مشکلات مهم منتقدین که با موارد پیشگفته آنان منطبق و یا از آنها متاثر است، کوشش خستگیناپذیرشان در دمیدن به کوره نفرت و انتقامجویی است. نگاه صفر و یک داشتن به افراد و گروه ها و رفتارها، پیش فرض ذهنی آنان در ارزیابی و قضاوت هاست. چنان میان خودشان و پوزیسیون و حتی دیگر اپوزیسیون شکاف پرنشدنی ترسیم میکنند که امکان مصالحه و سازش و گفتگو را پیشاپیش از خود سلب میکنند و درنتیجه در تله فرهنگ سیاسی حکومت میافتند. واگر روزی شرایط برای چنین مصالحه و گفتگویی فراهم شود، یا پیشاپیش آن را محکوم میکنند یا توجیهات عجیب و غریب برای این کار خواهند آورد که کارآیی و اثربخشی اقدامشان را زایل خواهد کرد.
ـ نتیجهگرا نبودن رفتارهای منتقدین که تنه به غیرمسوولانه بودن رفتارشان میزند، بیش از هر نکته دیگری تاسفآور است. من تاکنون در چندین مورد با این مساله مواجه شدهام، موضوعی که در فرهنگ سیاسی غرب بشدت مورد توجه است. برای مثال فرض کنید که یک زندانی دربیمارستان بستری و تحت درمان است. برای ادامه درمان وبازیافتن سلامت، نیازمندآن است که حضورش در بیمارستان خبری و تبلیغاتی نشود واگر کسی هم با او دیدار کرد، آن را خبری نکند. فارغ از این که چنین رفتاری درست یا غلط باشد، خواست و حق آن زندانی است، و من حق ندارم خلاف آن عمل کنم، ولی اگر آمدم و به نام اطلاعرسانی و نیز نشاندادن بیمروتی مسئولین و... مساله را خبری کردم، چیزی جز بیمسئولیتی خود را در رعایت نکردن حقوق و سلامتی آن زندانی نشان ندادهام و اگر به دلیل انتشار چنین خبری زندانی را از میان راه درمان به زندان منتقل کردند (هرچند اینکار غیرقانونی وغیراخلاقی است)، مسئولیت منتشر کننده خبر در این میان چه خواهد بود؟ این مثال کوچکی بود، من نمونه های زیادی درخصوص مخالفت با اعدام و قصاص دارم که مورد انتقاد منتقدین قرار گرفت، ولی ایکاش سکوت میکردند و چیزی نمیگفتند، زیرا فرد مورد نظر تحت اعدام به دلیل همین انتقادها اعدام شد واگر قضیه به سکوت برگزار میشد، به احتمال فراوان نتیجه چیز دیگری بود. نمونه آن قصاص خانم دارابی بود که محکوم به قتل عمه اش بود و من در این مورد یادداشتی نوشتهام و دلایل خود درباره نتیجه این نحوه برخورد را توضیح دادهام. درواقع دفاع از حقوق و مسایلی از این قبیل به صورت ابزار در دست عده ای در میآیند و افراد و سرنوشت آنان و به صفت شخص خودشان چندان جایگاهی نزد منتقدین ندارند هر چند در این موارد نتایج رفتارشان ناآگاهانه است .
آنچه که گفته شد، بعضا تکراری بود و از نظم لازم هم برخوردار نبود، ومهم ترازهمه آن که شامل همه افراد یا گروههای اپوزیسیون نمیشود و هستند افرادی که مبرا از این اشکالات هستند، ولذا قصد تخطئه فرد یا گروه خاصی هم در میان نبوده است، بلکه منظور وضعیت غالب این مجموعه، مورد نظر است، اعم از آن که درداخل کشور باشند یا خارج ازآن. بعلاوه انتقادات بیان شده از جانب من (فارغ از آنکه درست باشد یا غلط) مطلقا، تاکید میکنم مطلقا با قصد تخریب و تضعیف هیچ فرد یا گروهی نیست و شخصا معتقدم که سرنوشت کشور را درجهت نیل به سوی آزادی و رفاه و توسعه و برابری، کسانی رقم میزنند که به این گزاره ها اعتقاد داشته باشند و به همین دلیل هم آنان شایستهاند که بیش از دیگران نقد شوند و خود را نقد کنند زیرا مهمتر و با ارزشتر از دیگران هستند. جمله پایانی این که؛ این مجموعه یا بخش مهم آن باید یک ایده روشن و حداقلی و نیز یک اراده خلل ناپذیر برای تحقق آن ایده از خود نشان دهد، آنگاه یقین بداند که دیر یا زود نوبت آنان هم خواهد رسید، نوبتی که دیر و زود دارد ولی سوخت و سوز ندارد. شرح این جملات پایانی فرصتی دیگر را میطلبد.
منتشر شده در روزآنلاین 24-10-1390
http://www.roozonline.com/persian/opinion/opinion-article/archive/2012/january/14/article/-586ce9792d.html